Meta Hub · 56 terim

AI agent terim haritası.

Sözlük alfabetik bir kütüphane; bu sayfa onu düşünce kümelerine ayıran bir harita. Beş kümeyle terimleri yan yana gör — temel kavramlardan ürün vokabüleri arasındaki köprüyü tek bakışta yakala.

Temel kavramlar

Yapay zekâ ve agent dünyasının çekirdek tanımları.

Türkçesiyle dijital çalışan. Senin yerine düşünmeyen, seninle birlikte düşünen yardımcı. Sohbet botundan farkı: hatırlar, karar verir, yanında durur.

Cevap üreten ama kalıcı bellek tutmayan, eyleme geçemeyen yapay yardımcı. Bir agent'tan dört eksende ayrılır: bellek, eylem, süreklilik, ilişki.

Kişisel AI Agent

Kişisel AI agent, kullanıcıya özelleşen — tarzını, sınırlarını, geçmişini hatırlayan — yapay zeka asistanıdır. Klasik ChatGPT'den farkı: hafıza ve yetiştirme.

Yapay zekâ asistanı

Niyeti dinleyen, hatırlayan, eyleme döken bir yardımcı kategori adı. ‘Agent’ ile çoğunlukla aynı; bazı bağlamlarda ‘bot’ ile karıştırılır.

Ilura, kişisel AI agent'ını iPhone'unda yetiştirdiğin uygulama. Apple Intelligence ile cihaz-üstü çalışır; verin iPhone'undan çıkmaz. App Store'da.

Yetiştirme

Bir agent'ı sıfırdan hayata götüren evreler.

Agent yetiştirme

Bir agent'ı sıfırdan kurup, öğretip, hayata karıştırma süreci. Ilura'nın imza üçlemesi: Yetiştir, Öğret, Yaşat. Kategoriyi bu fiil tanımlar.

Yetiştir-Öğret-Yayınla

Ilura üçlemesinin sözlük girdisi. Forge → Train → Ship ile başlayan döngünün bugünkü hali: Yetiştir → Öğret → Yaşat. Yetiştirilen, öğretilen, hayata karışan agent.

İnce ayar (fine-tune)

Hazır bir modelin senin üslubuna alıştırılması. Ağırlıkları değiştirir; çağrımdan farklı, kalıcı bir kişilik dönüşümü.

Tercih profili (eskiden: Bayesian profil)

Tercihlerinin, rutinlerinin ve karar kurallarının kişisel kaydı. Agent senin düzeltmelerinle öğrenir; deterministik ve cihaz-üstü çalışır — gizli istatistik motoru yok.

Agent'ın oturumlar arası taşıdığı, seni tanıyan kalıcı kayıt. Bağlam penceresi değil — yıllarca uzayan, cihazında yaşayan bir doku.

Agent'a verdiğin niyetin Türkçe adı. İngilizcedeki ‘prompt’un karşılığı: emir değil, davet. İyi yazılmış bir çağrım yarı bitmiş bir agent'tır.

Güvenlik

Sıfır güven, denetim, açık kullanıcı onayı — savunma katmanları.

Hiçbir veri varsayılan olarak güvenilmez ilkesi. KVKK uyumlu Ilura mimarisinin temeli: cihaz-üstü veri, açık onay, kullanıcıya ait bellek.

Agent denetim (audit log)

Agent'ın aldığı her kararın imzalı, geriye dönük doğrulanabilir kaydı. SHA-256 hash zinciri + ECDSA imza. KVKK denetiminin somut kanıtı.

Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (6698) ile yapay zekâ asistanlarının uyumu. Ilura'nın cihaz-üstü mimarisi KVKK ilkelerini teknik olarak karşılar.

AI Veri Gizliliği

AI sistemlerinde veri gizliliği — verinin nerede işlendiği, kim eriştiği, kim sakladığı, KVKK çerçevesinde nasıl korunduğu. Temel kavramlar ve pratik.

Uydurma (halüsinasyon)

Modelin bilmediği bir şeyi biliyormuş gibi uydurması. Üretim agent'ında en büyük güvenlik riski; doğrulama, sınır ve audit log ile kontrol altına alınır.

Cihaz-üstü mimari

Cihazda çalışan, verisi yanından ayrılmayan altyapı.

Senin makinende çalışan, dışarı veri çıkarmayan dil modeli. Ollama ile indirilir. Agent'ın bedeni — eğitmen modelin terbiye ettiği yer.

Offline yapay zekâ

İnternet bağlantısı olmadan çalışan AI sistemleri. Yerel modeller + yerel bellek = tam offline. Cihaz-üstü Ilura çevrimdışı da düşünür.

On-premise AI agent

Şirket sunucusunda çalışan, dış buluta gitmeyen agent. Kurumsal alıcı için KVKK + iç-veri uyumlu yapı. Cihaz-üstü Ilura, ilkenin kişisel ölçekteki hali.

MCP (Model Context Protocol)

Anthropic'in 2024'te açtığı bir agent-tool köprü protokolü. Agent'ın dış araçlara (dosya, takvim, API) standart yoldan ulaşmasını sağlar. İlk nesil Ilura MCP server'ları yerel yönetirdi.

Bağlam penceresi

Agent'ın bir konuşmada aynı anda tutabildiği kelime sayısı. Pencere büyüse bile oturumla biter; bellek değildir, anlık genişliktir.

Ürün

Ilura'nın yaşam döngüsü vokabüleri.

İlk nesil Ilura'nın masaüstü uygulamasının adıydı — agent yetiştirilen atölye. Uygulama emekli oldu; fikir bugün sera metaforuyla iOS'ta yaşıyor.

İlk nesil Ilura'nın (Tezgah) ilk halkasıydı: ad, görev, sınır + model indirme. Bugünkü karşılığı Yetiştir — model derdi yok, Apple Intelligence cihazda hazır.

İlk nesil Ilura'nın (Tezgah) ikinci halkasıydı: onay/red akışı + haftalık LoRA seansı + tercih profili. Bugünkü karşılığı Öğret — öğrenme cihazda.

İlk nesil Ilura'nın (Tezgah) üçüncü halkasıydı: agent'ı API, webhook veya yerel araca taşıma. Bugünkü karşılığı Yaşat — agent Siri ve Kısayollar'la hayata karışır.

Sen ve agent arasındaki, sabit olmayıp birlikte değişen bağ. Sıkı tutmak ile boğmak arasındaki mesafenin Ilura'daki adı. Kopmadan büyüyen ip.

İlk nesil Ilura'da agent'ın ilk hazır olduğunda basılan imzalı versiyon işaretiydi. Bir kimlik anı — ‘bu agent, bu sürüm, bu kullanıcı’ kaydı.

Diğer terimler

Beş kümeye sığmayan, ama sözlükte yer alan terimler.

Açık kaynak yapay zekâ

Model ağırlıklarının açık olarak yayınlandığı yapay zekâ. Llama, Mistral, Qwen, Gemma — yerel çalıştırılabilir, bağımlılık olmadan.

Agent oluşturucu

‘Agent yapan araç’ kategorisi. Custom GPT, Anthropic Projects, Letta. İlura ‘agent oluşturucu’ değil — ‘agent yetiştirme uygulaması’.

Agentic AI (Türkçe)

‘Agentic AI’ kelimesinin Türkçe karşılığı: agentik yapay zekâ. Sıfat — niyeti eyleme dökebilen bir AI sistemi tanımlar.

Agentik arayüz

Konuşmadan sonra gelen arayüz. Niyetin yüzeye çıktığı yer. Buton ve menü yerine, agent'ın bağlamı anlayıp arayüzü kendi kuran modeli.

AI ajan — agent kelimesinin Türkçe doğrudan karşılığı. Aynı kavram: hatırlayan, karar veren, kullanıcıya özel yetiştirilen yapay zeka asistanı.

Bulut hizmetine (Claude, Gemini, GPT) bağlanmak için kullanılan özel anahtar. İlk nesil Ilura BYOK modeliyle çalışırdı; bugünkü Ilura'da anahtar gerekmez.

Ilura'nın anlatım karakteri — örnek bir agent. Faturayı okur, iadeyi çözer, ay sonu bir özet getirir. Atlas teknik bir parça değil, hikâyenin başkahramanı.

Büyük dil modeli (LLM)

Bir agent'ın altında çalışan motor. İngilizcede LLM (large language model). Llama, Claude, GPT, Gemini — hepsi farklı sınıflarda büyük dil modelleridir.

Anthropic'in CLI agent'ı. Terminal'de kod yazıyorsan Claude Code, IDE'de Cursor. Ilura ile farklı dünyalarda, farklı işler için kullanılır.

VS Code üzerine kurulu, agent destekli IDE. 2023'te çıktı, geliştirici verimi için yaygın. Ilura ile farklı sahnelerde yan yana kullanılır.

Microsoft'un çoklu agent framework'ü. Agent'lar arası diyalog tabanlı koordinasyon. LangChain ve CrewAI'a alternatif, kurumsal ekosistemle entegre.

Çoklu agent orkestrasyonu için Python framework. Agent'ları rol + görevle tanımlar, sıraya koyar. LangChain'den daha sade, daha opinionated.

Öğrenci/eğitmen kurgusunda yerel modeli eğiten bulut model. İlk nesil Ilura'nın çekirdek kavramıydı; bugünkü Ilura cihaz-üstü öğrenir, eğitmen gerekmez.

Gömme (embedding)

Bir cümlenin sayılarla yazılmış hâli. Anlam yakınlığını ölçmek için. Vektör veritabanı + bellek + notlara bakma'nın temel yapı taşı.

LangChain agent

Geliştirici-odaklı Python framework. Agent kurmak için yapı taşları sunar — model, bellek, tool, prompt. Ilura'nın aksine ürün değil framework.

Yerel LLM çalıştırmak için grafik arayüzlü uygulama. Ollama'ya alternatif. Ilura yerel motor için Ollama tercih ediyor.

Avrupa merkezli açık model üreticisi. Mistral 7B/Mixtral/Le Chat. KVKK-yakın hat: Avrupa veri merkezi + açık ağırlık seçeneği.

Çoklu agent sistemi

Birden fazla agent'ın birlikte çalıştığı mimari. Her birinin görevi ve sınırı ayrı; orkestrasyon katmanı koordinasyonu yönetir. Karmaşıklığı erken eklemek tuzak.

Notlara bakma (RAG)

Agent'ın cevap vermeden önce kendi notlarına bakması. İngilizcede RAG (retrieval-augmented generation). Belleksiz bilgiyi kullanmanın en kolay yolu.

Yerel bilgisayarına büyük dil modeli indirip çalıştırmanı sağlayan açık kaynak araç. İlk nesil Ilura'nın yerel motor altyapısının temeliydi.

Sınırlı durumlarda kendi başına karar verebilen agent. Tam otonomi mit; iyi yetişmiş bir agent denetim altında otonom davranır — sınır + onay + audit ile.

İlk nesil Ilura'da agent tanımını ekibe götürmenin marka adıydı. Tanım taşınır, bağ taşınmazdı. Bugünkü Ilura'da agent kişiseldir; taşınan şey Playbook tarifleridir.

Bir kelimenin parçası. Modelin saydığı en küçük birim. Token sayısı maliyeti ve bağlam penceresinin sınırını belirler.

Vektör veritabanı

Anlam yakınlığına göre arama yapabilen depo. Bellek ve notlara bakma'nın altyapısı; metni gömme'ye çevirip yakın komşu arar.

Codeium'un AI-native IDE'si. Cursor'a alternatif, agent-temelli kod yazma deneyimi. Cascade adında otonom multi-step ajan.

Yapay zekâ ajanı

‘Agent’ın Türkçe karşılığı için seçilen kelime tartışması. Ilura ‘dijital çalışan’ı tercih ediyor — ‘yapay zekâ ajanı’ ise yaygın olan, ama yan-anlamlı alternatif.

Yapay zekâ aracı

AI hizmetleri sunan tüm uygulamalara verilen genel ad. Sohbet ürünü, framework, agent yetiştirme uygulaması — hepsi bu üst kategoride.

Yapay zekâ platformu

AI hizmetleri sunan tüm sistemleri kapsayan üst kategori. Sohbet ürünü, framework, agent yetiştirme uygulaması — hepsi platform. Ilura'nın yeri 'agent yetiştirme' niş'i.

Yapay zekâ API

Bir yapay zekâ servisine programatik erişim — kendi ürününden çağrı. OpenAI/Anthropic/Google API'leri en yaygın. İlk nesil Ilura'nın yayın halkasında api.ilura.com.tr vardı; bugünkü Ilura iPhone'da yaşar.